Oefenschoolexamens HAVO

H1 Ziek en gezond (Solar)

Een vaccin tegen reuma

In Nederland lijdt twee procent van de bevolking aan de een of andere vorm van reuma. Veel artsen gaan ervan uit dat reuma een auto-immuunziekte is; een ziekte die ontstaat door een fout in het immuunsysteem. Bij reuma herkent het immuunsysteem een bepaald eiwit uit het gewrichtskapsel niet meer als lichaamseigen en zet de aanval in op dat eiwit. Het gevolg is dat de gewrichtsbekleding wordt afgestoten en er een ontstekingsreactie optreedt. Onderzoekers proberen een remedie te vinden tegen deze ziekte door in te grijpen in het immuunsysteem. Bij dit onderzoek gebruiken ze ratten met reuma als proefdieren. Bepaalde witte bloedcellen, die antistoffen vormen in de rat, worden buiten het lichaam bewerkt met de bedoeling dat ze het gewrichtseiwit weer als lichaamseigen herkennen. Vervolgens worden deze bewerkte, witte bloedcellen als vaccin teruggebracht in de ratten. De reumaverschijnselen bij de ratten verminderen als gevolg daarvan. Of dit ook bij mensen zo werkt, moet nog worden afgewacht.

Hoe weet je lichaam of het gaat om een lichaamseigen cel, of een lichaamsvreemde substantie?

Een farmaceutisch bedrijf wil van bovenstaand onderzoek gebruiken om een nieuw medicijn te ontwikkelen.

Gebruik de natuurwetenschappelijke methode om aan te geven hoe onderzoekers een nieuw medicijn kunnen ontwikkelen tegen reuma. Betrek in je antwoord ook de werkwijze van dubbelblind onderzoek.

De term vaccin die de onderzoekers gebruiken voor de bewerkte witte bloedcellen is niet in overeenstemming met met de normale betekenis van het begrip vaccin. Leg uit waarom niet.

Kip, ik heb je

Kippen zijn vaak besmet met verschillende bacteriesoorten. Hetzelfde geldt voor varkens- en rundvlees.

Toch worden wij (meestal) niet ziek van het eten van vlees. Leg uit hoe dat komt.

Griepspuit

In een verzorgingstehuis krijgen de bewoners een griepspuit om te voorkomen dat ze griep krijgen.

Is de griepspuit een vorm van actieve of van passieve immunisatie. Geef een verklaring voor je antwoord.

Geef twee argumenten waarom de bewoners elk jaar een nieuwe griepspuit moeten hebben.

Rondom homeostase

Kun je de werking van de centrale verwarming vergelijken met het proces homeostase? Licht toe.

Een mens verbruikt in rusttoestand bij 20 ^oC 1300 – 1800 kcal per etmaal aan energie. Een alligator maar 60 kcal. Geef hiervoor een verklaring.

H2 Leven op aarde en H3 Het zonnestelstel (Solar)

Wil je oefenen voor het SE voor toetsweek 2. Maak dan de opdrachten bij de onderdelen van module 2.

H4 Ontwerpen en produceren en H5 Duurzame ontwikkeling (Solar)

Zonnebrandcrème

Tegenwoordig neemt iedereen op vakantie zonnebrandcrème met een beschermingsfactor mee.

Noem twee factoren die de ontwikkeling van zonnebrandcrèmes hebben gestimuleerd.

Grootschalige productie

Formuleer een tweetal eisen waaraan een grootschalig proces moet voldoen.

Waarom hoeft automatisering niet tot het verlies van arbeidsplaatsen te leiden?

Wanneer er plannen zijn voor het bouwen van een fabriek in plaats X, dan zijn er in de directe omgeving vrijwel altijd voor- en tegenstanders.

In de argumentatie speelt het begrip Not in my backyard mee. Leg dit uit.

Een nieuw medicijn

Bij de zoektocht naar een nieuw medicijn wordt om uiteenlopende redenen onderzoek uitgevoerd. Voor dat onderzoek is personeel, apparatuur en (dus) geld nodig.

Noem twee factoren die een volkomen onafhankelijk onderzoek in de weg kunnen staan.

Aardgas

Aardgas is ontstaan uit resten van gestorven organismen. Toch wordt aardgas niet gerekend tot de vernieuwbare hulpbronnen.

Geef een verklaring hiervoor.

Duurzame ontwikkeling

Duurzame ontwikkeling: hulpbronnen en technologische ontwikkelingen passen bij de behoeften van de huidige én toekomstige generatie.

Leg uit hoe het bevorderen van biomassa in conflict kan komen met de doelstelling van duurzame ontwikkeling.

Fout hout

In de afgelopen eeuwen is veel hout verbrand in de ontwikkelingslanden.

Waarom is dit geen groene energie?

Sinaasappelsap

Een onderzoeksinstituut uit Wuppertal heeft becijferd dat voor de productie van 1 kg sinaasappelsap bijna 23 keer zoveel massa (=input) nodig is aan water, brandstof, etc. De massa die niet in het uiteindelijke product is opgenomen heet de rucksack.

Verklaar de naam rucksack.

Water

Noem drie manieren waarop de overheid een toekomstig (drink)watertekort in Nederland kan voorkomen.

H6 Geheimtaal van leven en H7 Grenzen verkennen (Solar)

DNA

Waarom wordt DNA ook wel de blauwdruk van het leven genoemd?

DNA bestaat uit twee strengen, mRNA wordt gevormd door middel van base-paring met een deel van één van deze strengen. In dat geval heet dit deel van het DNA de template streng. Het tegenoverliggende (complementaire) deel van de streng wordt de coderende streng genoemd.

Een bepaald eiwit bevat onder andere de aminozuren valine en methionine. Met behulp van een codontabel zijn alle codes (tripletten) af te leiden die in de coderende streng van DNA voor het aminozuur valine mogelijk zijn.

Noem al die codes.

Door een mutatie wordt de middelste base in het triplet dat in het RNA het aminozuur methionine codeert, vervangen door één van de andere basen die in het RNA voorkomen.

Voor welk aminozuur, of voor welke aminozuren kan het triplet dat zo ontstaat, coderen?

Analyse van het DNA van een bepaald virus levert de volgende gegevens tot de basensamenstelling: cytosine (19%), adenine (25%), thymine (33%) en guanine (23%). Vergelijk deze gegevens met die van de bouw van het DNA van de mens.

Leg uit dat je met behulp van deze gegevens kunt concluderen welk verschil bestaat tussen de bouw van het DNA van een virus en dat van de mens. Vermeld het verschil.

Virussen bezitten DNA maar worden niet als levende organismen beschouwd. Leg uit waarom.

In rechtszaken kan DNA-analyse een bewijs leveren voor de schuld van een verdachte. Door het DNA via chemische reacties in stukken te knippen en vervolgens te analyseren, verkrijgt men een zogenaamde genetische vingerafdruk, die voor ieder persoon uniek is.

Noem een aantal voorbeelden van menselijk materiaal, dat in aanmerking komt voor het maken van een genetische vingerafdruk.

Welke bezwaren kun je aanvoeren tegen DNA-onderzoeken in rechtszaken?

Op dit moment bestaat tien procent van de documenten te vinden op het internet uit Adobe Portable Document Format (PDF). Belangrijke voordelen van PDF-bestanden zijn dat ze vanaf elke computer te lezen zijn en dat de bestanden veel minder bytes in beslag nemen dan het oorspronkelijke Office-bestand.

Wat is het voordeel van gecomprimeerde bestanden, zoals PDF-bestanden, bij het surfen over het internet?

Is een mens die een pacemaker heeft een voorbeeld van een cyborg? Geef ook een verklaring.

Sinds kort zijn bij de Nederlandse man niet langer de hart- en vaatziekten doodsoorzaak nummer 1, maar is kanker doodsoorzaak nummer 1.

Met welke ontwikkelingen hangt het samen dat hart- en vaatziekten niet meer doodsoorzaak nummer 1 zijn bij mannen.